UUNDAJI WA MANENO

UUNDAJI WA MANENO

Maneno ya Kiswahili huweza kuundwa katika njia mbalimbali, kwa mfano; nomino inaweza kuundwa kutoka kwa nomino nyingine au hata kivumishi, aidha tunaweza kuunda nomino kutokana na vitenzi.

1. Uundaji wa nomino kutokana na vitenzi.

Katika kuunda nomino kutokana na vitenzi, viambishi mbalimbali hutumika.Viambishi hivi hutokea  mwanzoni au mwishoni wa mzizi wa kitenzi kwa vyovyote vile mzizi lazima idumishwe.

Mifano ;

Vitenzi	nomino
l.a	Mlo,chakula,mlaji,mlafi,ulaji,ulafi
f.a	Mfu,kifo,ufu,maafa,ufuo
p.a	Mpaji,kipaji,kipawa
Pw.a	Pwani
Ny.a	Kinyesi,manyunyu
Nyw.a	Kinywaji,kinywa,mnywaji,unywaji
Ch.a	Uchao,macheo,mchana
Chw.a	Machweo
Kimbi.a	Mbio ,mkimbizi,mkimbiaji,ukimbizi,ukimbiaji
Hukum.u	Mhukumiwa,mahakama,hekima,hukumu,hakimu
Tembe.a	Mtembezi,matembezi,utembezi/utembeaji
Lip.a	Malipo,ulipaji
Lind.a	Mlinzi,ulindaji,ulinzi
Hukum.u	Hadimu,mhudumu,uhadimu,huduma
Andik.a	Maandishi,maandiko,mwandindishi,uandishi
Chor.a	Mchoraji,mchoro,uchoraji
Ogop.a	Mwoga ,woga
Oko.a	Mwokozi,wokovu,mwokovu,mkoaji
Takat.a	Mtakatifu ,utakatifu,mtakaso
Sem.a	Msemaji,usemaji,usemi
Simam.a	Usimamo,msimamizi,usimamizi
Lim.a	Mkulima,ukulima,kilimo
Chek.a	Mcheshi,ucheshi,kicheko
li.a	Mlio,kilio,mluzi,mlizi
Chez.a	Mchezo,mchezaji,uchezaji
Imb.a	Wimbo,mwimbaji,uimbaji

                                Matumizi

Tulicheza  vizuri sana ndipo timu yetu ikashinda.

T                                                               T

Ushindi wa timu yetu ilitokana na uchezaji mzuri.

N                                                        N

Jaji amemhukumu miaka minne gerezani.

Jaji ametoa hukumu ya kifungo cha miaka minne.wazazi hupata furaha kutokana na na utiifu mtoto.

Mtoto mwenye utiifu huwapa wazazi furaha.

Farasi aliyenona hawezi kukimbia.

Farasi mwenye unono hawezi mbio.

Mbio humshinda farasi mwenye unono.

Unono wa farasi humzuia kukimbia mbio.

2. Uundaji nomino kutokana na nomino

nomino	nomino
mtu	Utu
Rafiki	Urafiki
Riziki	Ruzuku
Tabibu	Utabibu,tiba,matibabu/utibabu
Utungo	Mtunzi,utunzi
Mpenzi	Mapenzi,upendo,pendo
shujaa	Ushujaa
Elimu	Mwalimu,ualimu,alimu
kilimo	Mkulima ,ukulima
Mhadhiri	Uhadhiri,mhadhara,hadhira
siasa	mwanasiasa
salama	usalama
jengo	Mjenzi, ujenzi

3. Kuunganisha nomino na nomino nyingine kuunda nomino ambatano

Nomino+nomino=nomino

Mja+mzito=mjamzito

Mwana+siasa=mwanasiasa

Mwana+hewa=mwanahewa

Mcha+Mungu=mchaMungu

Mwana+nchi=mwananchi

Miti+shamba=mitishamba

4. Kuunganisha mikato ya nomino

Upungufu wa kinga mwilini-ukimwi

Chakula cha jiooni – chajio

Teknolojia ya habari na mawasiliano –teknohama

5. Kuunganisha kitenzi na nomino

           Vunja +jungu=vunjajungu            pima+maji=pimamaji

          Pima+joto=pimajoto                     pima+mvua=pimamvua

6. nomino kutokana na kivumishi

kivumishi	nomino	kitenzi
-refu	urefu	Refusha/refuka
-fupi	Ufupi	Fupisha/fupika
-eusi	weusi	©
-ekundu	wekundu	©
-erevu	werevu	erevusha

Matmizi

Werevu  wake ulimsaidia.             Ufupi wa Zakayo haukumfaa.

Hadhira ya watu imewasili.            Mhadhiri wetu amesafiri.

Fupisha kamba hiyo ili ikufae.       Ufupi wa kamba hiyo itakufaa.

MISINGI YA MANENO

MISINGI YA MANENO

1. Mofimu

Mofimu ni dhana ambayo ni maana ambayo/zo huwakilishwa au kusetiriwa katika neno(mofu) ambalo tunaweza kulisikia linapotamkwa au kuliona linapoandikwa.

Dhana hii huweza kujitokeza kwenye mzizi au kiambishi

Mifano                   mofimu

Maria                     +msichana

                              +mmoja

                              +mtu/binadamu

Kuku                       +ndege

                                +mmoja/wengi

                                 +anayefugwa

                                + mayai

                               

      Ndege                      +kiumbe              +chombo                   

                                         +anayepaa           +kupaa

                                          +mmoja/wengi    +moja/nyingi

         Nitacheza          

                              Ni          +umoja

                                            +mtenda

                                            +nafsi ya kwanza

                               Ta         +wakati ujao

                               Chez     +mzizi

                                -a         +kiishio

Aina za mofimu

1. Mofimu huru/mofimu za kimsamiati

Ni  mofimu zenye maana kamili hata bila kuambatanishwa na mofimu zingine.

Mofimu hizi hupatikana katika nomino,viwakilishi na hata vivumishi.mifano ya mofimu huru

1. Katika nomino

Kuku              dawati             samaki           mama         baba

Shangazi         kabati              Kenya            Chaki         karatasi

2. Katika viwakilishi

Mimi                sisi                 wewe              nyinyi        yeye

Wao       

3. Mofimu katika vivumishi

Robo            bora                     nadhifu                hodari      jasiri

             Mofimu huru pia huitwa mofimu za kimsamiati.

2. Mofimu tegemezi/ambata/funge

Ni mofimu ambazo haziwezi kujisimamia ,ni sharti zihusishwe na mofimu zinginezo.

Mifano;

Kiti  -ki+ti         mtume              mjamzito          walimoingia              mtu       madarasa

Changamoto       matunda            kipofu             gugumaji                   amenionea.

Uhainisho wa mofimu

1. Mtoto

M          +umoja

toto       +mzizi

2. Auma  

A           + ngeli

              + mtenda

              + nafsi ya tatu

              + umoja

Um         + mzizi

a             + kauli ya kutenda

3. Hakukukumbuka.

Ha          +ukanusho

               +nafsi ya tatu

               +mtenda

Ku           +ukanusho

                +wakati uliopita

Ku           +nafsi ya pili

                +mtendwa

kumbuk   +mzizi

a             +kauli ya kutenda

bainisha mofimu katika sentensi hizi  na utaje kama ni huru ama tegemezi.

Amekimbia sana.                                     Kiti hiki ni kizito.

Tegemezi    huru                                   tege  tege   huru tege

fukia viazi hivyo                                                       endesha gari

huru         huru      tegemezi                                  tegemezi      huru

kaa        chini.                                     Amejipamba                 

huru      huru                                              tegemezi

2. Viambishi

kiambishi ni kipashio cha kisarufi kinachoambatishwa au kinachofungamanishwa au kinachopachikwa katika mzizi wa neno ili kulipa neno maana mbalimbali.

Kiambishi ni mofu 

Aina za viambishi

1. Viambishi awali-hupachikwa kabla ya mzizi wa neno.
2. Viambishi tamati –hujitokeza /huja baada ya mzizi wa neno.

Mifano

Viambishi awali	mzizi	Viambishi tamati	maneno
m	geni	©	mgeni
Ki	geni	©	kigeni
U	geni	©	ugeni
U	geni	ni	ugenini
Ku	l	a	Kula
M	l	o	mlo
A	l	a	ala
Wa-me-ku	l	a	wamekula
©	li	a	lia
Hu	li	Liw-a	huliwa
M	li	o	mlio
Ki	li	o	kilio
li-li-li	li	li-a	lilililia
a-li-m	li	li-a	alimlilia

Matumizi ya viambishi vya masharti

1. –nge

• Huweza kutumiwa maradufu katika sentensi. Katika hali hiyo huonyesha kuwa vitendo vyote viwili havikutukia. Hata hivyo bado pana uwezekano wavyo kutukia. Kwa mfano;

Ningemwona ningemwambia. Katika mfano huu msemaji hakumwona anayerejelewa kwa hivyo hakumharifu alilopasa. Hata hivyo huenda akamwona baadaye na kisha kumwambia.

• Katika hali kanushi, ni sharti vitenzi vyote  vinavyosheheni –nge lazima vikanushwe .hukanushwa kwa njia mbili;

• Kwanza kutumia  ‘si’ baada ya kiambishi nafsi lakini kabla ya  -nge mfano

Nisingemwona nisingemwambia. Katika hali kanushi maana hubadilika na kuonyesha kuwa vitendo vyote vilitukia.

• Aidha tunaweza kuzingatia nafsi husika pekee.

Singemwona singemwambia.

Ungeniharifu mapema ningekuletea.

Usingeniharifu mapema nisingekuletea.

Hungeniharifu mapema singekuletea.

2. Ngali

Ikijitokeza maradufu kwenye sentensi, huonyesha vitendo vyote viwili havikutukia na hamna uwezekano wavyo kutukia kwa vyovyote vile.

m.f

Ningalimwona ningalimwambia .

Ukanushaji

Nisingalimwona nisingalimwambia.

Singalimwona singalimwambia.

Ikitumika mara moja kwenye sentensi huonyesha kuwa kitendo kiko katika hali ya kuendelea,m.f

Angali anacheza.        Mama angali anapika.   mtoto angali analia.

Kukanusha

                     Hachezi                    mama hapiki.                  Mtoto halii.

      Tanbihi : ‘nge’ na  ‘ngali’ havitumiwi katika sentensi moja

                 *ningemwona  ningalimwambia.

                                    Marejeleo
Nkwera, Fr. F. V. (2003), Sarufi, Fasihi na Uandishi wa Vitabu, Sekondari na Vyuo. Creative Prints Ltd: Dar es Salaam.